زننده است . خداوند متعال فرموده است : أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ « 24 » ، و آنان را به هيچ وجه به نداشتن گناه توصيف نكرده است . طبقه سوّم - آن كه توبه كند و مدّتى بر توبه‌اش استقامت ورزد ، ( 1 ) سپس در برخى گناهان شهوتش بر او غالب شود و از روى قصد و به علّت عدم توانايى در برابر غلبهء شهوت نسبت به ارتكاب آنها اقدام كند . ليكن با اين حال بر اداى طاعات مواظبت داشته و بسيارى از گناهان را با وجود قدرت و شهوت ترك كرده و تنها شهوت اين يك يا دو گناه او را مقهور ساخته و خواهان آن است كه خداوند او را بر سركوب آنها قادر گرداند و شرّ آنها را از او بر طرف سازد . اين آرزوى او در حال ارضاى اين شهوات است و چون از آن فارغ مىشود پشيمان مىگردد و مىگويد : كاش آن را انجام نمىدادم ، از آن توبه خواهم كرد ، و در سركوب آن با نفس خويش به مبارزه خواهم پرداخت . امّا نفس وى آن عمل را در نظرش مىآرايد و توبه‌اش را در هر بار از امروز به فردا مىافكند . اين نفس را نفس مسوّله مىگويند . دارندهء آن از جملهء كسانى است كه خداوند دربارهء آنها فرموده است وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً « 25 » ، وضع او از جهت آن كه بر طاعات مواظبت و از آنچه به جا مىآورد كراهت دارد موجب اميدوارى است و شايد خداوند توبهء او را بپذيرد ؛ ليكن از جهت آن كه توبه‌اش را از امروز به فردا مىافكند و در آن تأخير مىكند فرجامى خطرناك دارد ؛ بسا پيش از توبه بميرد و امر او به مشيّت حق تعالى موكول گردد ، اگر خداوند به فضل خويش امر او را تدارك كند ، و شكستگى او را جبران فرمايد ، و با قبول توبه‌اش بر او منّت نهد به سابقين ملحق خواهد شد ؛ و چنانچه شقاوت بر او غلبه كند و شهواتش بر او چيره شود بيم آن است كه آنچه در ازل براى او مقدّر شده تحقّق يابد و دچار سوء عاقبت گردد ، زيرا به طور مثال هر زمان اشتغال به تحصيل براى دانشجو ناممكن گردد اين عدم امكان دليل بر آن است كه در ازل برايش مقدّر شده است كه از جاهلان باشد و در اين صورت اميدوارى به او ضعيف مىشود . و

--> ( 24 ) قصص / 54 : آنها پاداششان دوبار داده مىشود به سبب آن كه صبر كردند و بدى را به نيكى رفع مىكنند . . . ( 25 ) توبه / 102 : و گروهى ديگر به گناهان خود اعتراف كردند و اعمال شايسته و ناشايستى را به هم آميختند .